علی ولیقلی‌زاده،

پژوهشگر مسائل جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیکی

در حالی که ترکیه خود را برای میزبانی رسمی از پوتین در فصل پاییز آماده می‌کند، طبق اخبار منتشره قرار است رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه روز ۱۸ جولای به روسیه سفر نماید. پیش‌بینی می‌شود در این سفر یک روزه طرفین درباره موضوعات مختلفی از جمله مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی به بحث بپردازند که در این بین رایزنی درباره آینده بحران سیاسی سوریه در رأس مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی قرار دارد.
 
در همین زمینه، طبق اظهارات منابع دیپلماتیک، طرفین در جریان این نشست مشترک درباره انتقال حکومت در سوریه به تبادل نظر خواهند پرداخت. در عین حال، طبق اظهارات وزارت امور خارجه روسیه، در این فرصت یک روزه طرفین در خصوص مناسبات دوجانبه تجاری، اقتصادی و سیاسی هم به بحث و تبادل نظر خواهند پرداخت. بویژه در مورد تقویم زمانی اجلاس «شورای همکاری‌های سطح بالا» در فصل پاییز تصمیم‌گیری خواهد شد. همچنین، بحث درباره تقویت همکاری‌های طرفین در حوزه دریای سیاه، مناطق همجوار و سازمان های منطقه‌ای از مسائل جانبی این نشست دوجانبه خواهد بود.
 
با توجه به آنچه گفته شد، در حقیقت می‌توان پیش‌بینی کرد مذاکرات دوجانبه اردوغان و پوتین در کرملین بلحاظ تحولات جاری در حوزه خاورمیانه و دورنمای فضای گفتگو بین ترکیه - روسیه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار خواهد بود. از این‌رو، سؤال این است که با توجه به وضعیت حساس خاورمیانه و رویکرد کاملاً راهبردی کرملین نسبت به بحران سیاسی روسیه، آیا ترجیح مشترک طرفین همکاری‌ در راستای برقراری امنیت و ثبات منطقه خواهند بود یا ترکیه مجبور خواهد شد منابع تجاری - اقتصادی روابط با روس‌ها را در مجرایی مجزا از ژئوپلیتیک جستجو نماید؟
 
این در وضعیتی است که بیش از ۱ سال است از شروع بحران سیاسی سوریه می‌گذرد و هنوز راه حلی برای عبور از وضعیت موجود ارائه نشده است. به همین دلیل این موضوع همچنان که در رأس مباحث مهم منطقه و جهان قرار دارد، در بین دولتهای منطقه توجه ویژه ترکیه را به سوی خود جلب کرده است. ترکیه تا این تاریخ، همچنان که اعلام کرده «حوادث سوریه مسئله داخلی ترکیه است» با حساسیت ویژه‌ای مسائل سوریه را دنبال می‌کند.
 
علاوه بر ابعاد راهبردی تحولات سوریه برای ترکها، در حال حاضر با طولانی شدن روند بحران در سوریه، آنکارا بیش از پیش نگران گسترش ناامنی‌های سوریه در داخل مرزهای خود بویژه در مناطق کردنشین هم مرز با سوریه است. در این زمینه می‌توان به افزایش روزافزون ورود آوارگان سوری به ترکیه (این موضوع برای ترکیه با تبعات اجتماعی - اقتصادی همراه است)، تحرکات تروریستی اخیر نیروهای حزب کارگران کردستان در مناطق مرزی با سوریه (ترکیه معتقد است دولت سوریه در تحرکات اخیر تروریستی جنوب ترکیه دخالت دارد) و موضوع اسقاط هواپیمای جنگی ترکیه توسط نیروهای سوریه (این موضوع برای ترکیه اهمیت حیثیتی دارد) اشاره کرد.
 
بویژه بخاطر اینکه حل این بحران با روند پیچیده‌ای روبرو شده است، احتمالاً ترکیه بایستی در انتظار خطرهای بزرگتری از این هم باشد. در حقیقت با توجه به تداوم حوادث خونین سوریه، همچنان که اشاره شد دولت ترکیه در قدم نخست با تهدید مهاجرت گسترده‌ای از سوری‌ها به ترکیه مواجه است. در عین حال، وضعیت موجود در سوریه (بویژه بخاطر اینکه آنکارا در صف مخالفان دولت سوریه قرار دارد و همواره میزبان گروههای مخالف بوده است)، بیش از همه در راستای منافع نیروهای تروریستی حزب کارگران کردستان است تا آنها بتوانند با بهره‌گیری از این فرصت راهبردی دومین پایگاه امنیتی خود را در سوریه دایر کرده و از آنجا به سازماندهی نیروهای خود بپردازند. به اعتقاد کارشناسان ترک، در صورت تداوم بحران سوریه، این کشور که تا چندی پیش جزو باثبات‌ترین مناطق پیرامونی ترکیه بود، در کوتاه مدت به بزرگترین کانون سازماندهی نیروهای تروریستی علیه ترکیه تبدیل خواهد شد.


در این زمینه، اگر چه جامعه بین‌المللی در تلاش است با ارائه راه حل‌های ابتکاری (بویژه در چهارچوب طرح صلح کوفی عنان) چاره‌ای برای بحران سیاسی سوریه بیابد، اما هماهنگ نبودن بازیگران مختلف تأثیرگذار در بحران سوریه باعث شده است که روند حل بحران پیچیده شود. در واقع هر چند در اجلاس‌های به اصطلاح دوستان سوریه طرح‌های زیادی برای حل این بحران پیشنهاد شده (تمام طرح‌ها در راستای منافع راهبردی غرب بوده است)، اما با توجه به مخالفت صریح روسیه و چین با طرح‌های پیشنهادی و حمایت‌های آنها از دولت سوریه در عرصه بین‌المللی و منطقه‌ای هیچ امیدی برای موفقیت این طرح‌ها وجود ندارد.
 
به اعتقاد برخی کارشناسان حمایتهای روسیه از دمشق باعث شده است سوریه به عرصه رقابت بین قدرتهای بزرگ منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای تبدیل شود. طبق این دیدگاه، مسکو در تلاش است در مقابل نظام نوین جهانی مورد ادعای واشینگتن به رهبری ایالات متحده آمریکا، نظام جهان چند قطبی را که مورد ادعای دولتمردان کرملین است در سوریه در معرض نمایش بگذارد. از دید روسیه، در حال حاضر نظام ژئوپلیتیک جهان دیگر تحت سیطره یک ابرقدرت نیست، بر عکس در دوره‌ای بسر می‌بریم که در زمینه تصمیماتی که در بعد جهانی اتخاذ می‌شود همه قدرتهای بزرگ دخیل هستند.
 
با در نظر گرفتن این موضع‌گیری روسیه، می‌توان آن را بازتاب نگرانی‌های راهبردی مسکو در منطقه و برخی انگیزه‌های رقابتی آن در عرصه بین‌الملل دانست. اگر چه شاید روند بحران در سوریه به سمتی برود (در جهت منافع غرب) که تداوم این موضع‌گیری مسکو را زیر سؤال ببرد، با این حال کاملاً واضح است که موضع‌گیری روسیه در این زمینه در نوع و شکل حل این بحران کاملاً نقش اساسی دارد. طبق اظهارات لاوروف، روسیه در موضع‌گیری‌های اخیر خود تا حدودی سعی کرده است خود را در موقعیت مستقلی از دولت سوریه نشان دهد. در عین حال، تصمیم اخیر روسیه درباره تعلیق فروش سلاح به دمشق تا زمان بهبود نسبی اوضاع در سوریه تحول مهمی در موضع‌گیری کرملین در قبال دمشق محسوب می‌شود. با این حال، علی‌رغم این تحولات رفتاری از سوی کرملین، باز احتمال تغییر در موضع روسیه نسبت به بحران سوریه سخت است. 

با توجه به آنچه که گفته شد، رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه قرار است ۱۸ جولای از روسیه دیدن نماید. کاملاً واضح است که موضوع بحران سوریه در رأس مباحثی است که در دستور کار این دیدار قرار دارد. به اعتقاد کارشناسان دولت اردوغان بعد از سفر به پکن و تبادل نظر درباره بحران سوریه با مقامات چینی، این بار در تلاش است در جریان سفر به مسکو بتواند حمایت کرملین را در راستای منافع خود برای برقراری ثبات در سوریه جلب نماید. در عین حال، می‌توان گفت بعد از چند ماهی که پوتین دوباره پست ریاست جمهوری روسیه را در اختیار گرفته است این سفر در چنین موقعیتی از اهمیت سمبلیک نیز برخوردار است. علاوه بر این، برگزاری این سفر بعد از اسقاط هواپیمای ترکیه توسط نیروهای سوریه در نوع خود از اهمیت زیادی برخوردار است.
 
در واقع اگر چه در حال حاضر نمی‌توان درباره تغییر در موضع‌گیری کرملین در خصوص بحران سوریه بعد از دیدار اردوغان از روسیه نظر داد، با این حال تلاش ترکیه به عنوان کشور همسایه سوریه (در حال حاضر به اعتقاد کارشناسان در صورت تداوم روند فعلی در سوریه، آنکارا بزرگترین بازنده بحران سوریه خواهد بود) در خصوص تبادل نظر دوجانبه با روس‌ها درباره این بحران از اهمیت حیاتی برخوردار است. اگر چه ترکیه و روسیه در زمینه تقویت مناسبات دوجانبه به موفقیتهای بزرگی دست یافته‌اند، اما در زمینه دخالت در بحران‌های منطقه‌ای از تجارب و دیدگاههای مشابهی برخوردار نیستند. از این دیدگاه، به نوعی می‌توان نشست مشترک اردغان با پوتین را تجربه دیگری از نوع مشاجرات طرفین درباره جنگ آگوست ۲۰۰۸ گرجستان در نظر گرفت.
 
این در حالی است که اردوغان و پوتین مدتی قبل در جریان اجلاس گروه بیست در مکزیکو هم در یک نشست مشترک در ارتباط با روابط دوجانبه، تحولات خاورمیانه بویژه بحران سوریه به تبادل نظر پرداخته بودند. در حال حاضر، هر چه که هست طرفین به هیچ وجه راضی نیستند که بحران سوریه همچون بحران گرجستان در روند همکاری‌های گسترده ترکیه - روسیه در ابعاد مختلف خللی ایجاد نماید. پیش‌بینی می‌شود در این نشست مشترک هر دو دولت سعی خواهند کرد در راستای حفظ منافع هر دو طرف راه حل سیاسی برای بحران سوریه ارائه نمایند. کرملین همواره نسبت به راههای دیپلماتیک خوش‌بین بوده است. بنابراین آماده میزبانی از اردوغان به‌عنوان یک شریک قابل اعتماد و سازنده منطقه‌ای است. 


ادامه مطلب ...