علی ولیقلی‌زاده،

پژوهشگر مسائل جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیکی

photo_aaaa.jpg

معمولا تنش ­های سیاسی محصول روندهای سیاسی متفاوت خصوصاً متضاد حاکم بر سیاست داخلی دولت ­ها و به تبع آن، بروز اختلافات سیاسی یا سلیقه ­ای عمیق در سیاست خارجی متقابل و در همین چارچوب، اصرار و جدیت نامعقول دولت­ ها در سیاست­ هایی است که معمولاً به صورت احساسی و کاملاً نادرست اتخاذ می­شوند؛ به گونه­ ای که در چنین وضعیتی معمولاً منافع راهبردی و تعلقات ژئوپلیتیکی مشترک طرفین کاملاً نادیده گرفته می­ شوند. در حال حاضر، نمود یک چنین وضعیتی را به راحتی می­ توان در بستر تنش­ های سیاسی بوجود آمده در مناسبات ایران - جمهوری آذربایجان مشاهده کرد. در واقع سیر اخبار منفی در روابط ایران و جمهوری آذربایجان در ماه­ های گذشته تا اندازه ­ای صعودی بوده است که در حال حاضر روند مناسبات طرفین کاملاً تحت تأثیر جو بوجود آمده می باشد. 

در این بین، هر چند در یک طرف ماجرا، رویکرد سیاست خارجی دولتمردان جمهوری آذربایجان در قبال جمهوری اسلامی ایران از ماهیت کاملاً تخریبی و خصومت ­آمیز برخوردار بوده است، در این سوی ماجرا هم رویکرد چندان مناسبی از سوی جمهوری اسلامی ایران که حاوی راه ­حلی برای برون رفت از وضعیت فعلی باشد، مشاهده نشده است. چیزی که بر پیچیدگی موضوع افزوده نوع موضع­گیری برخی از شخصیت­های حقوقی و نظامی  ایرانی در قبال تحولات داخلی و سیاست خارجی اخیر آذربایجان است که تأثیر بسزایی در تشدید تنش­های بین تهران - باکو داشته است. 

در واقع به نظر می­رسد این واکنش­ها نه تنها بر تنش میان دو کشور افزایش خواهد داد بلکه بدیهی است اینگونه رفتارها از سوی طرفین موجب سردی بیشتر مناسبات فیمابین، ازدست رفتن فرصت ­ها و سوء استفاده کشورهایی چون  اسرائیل و آمریکا خواهد شد. واقعیت آن است که سوای هویت دینی مشترک (هویت تشیع) بین ایرانی­ ها و آذربایجانی­ ها دولت جمهوری آذربایجان در مقابل هویت شیعی و ایدئولوژی محور دولت ایران با هویت لائیک و ناسیونالیسم ترکی شناخته می­ شود.  این موضوع باعث شده است نوعی ذهنیت منفی خصومت­ آمیز ژئوپلیتیکی بر سیاست ملی تهران - باکو در مقابل یکدیگر حاکم باشد. 

این ذهنیت منفی خصومت­ آمیز ژئوپلیتیکی از ماهیت کاملاً پیچیده­ ای برخوردار است. در این بین، از یک طرف باکو ادعا دارد سیاست­ های حمایتی ایران از هویت­ طلبان دینی و احزاب مخالف دولت آذربایجان، مناسبات عمیق ایران با ارمنستان و عدم همراهی قاطع ایران از شیعیان آذربایجان در مقابل سیاست های اشغال­گری ارمنی ­ها در قره ­باغ و سرزمین­ های پیرامونی و نیز نوعی نگرش تحقیرآمیز نسبت به استقلال آذربایجان از سوی برخی از ایرانی­ ها که هنوز سرزمین­ های ماوراء ارس را جزئی از خاک ایران قلمداد می­ کنند و یا نگاه از بالا به پایین از سوی تهران در خصوص ماهیت مناسبات باکو با اسرائیل و غرب بزرگ ترین تهدید برای موجودیت دولت مستقل جمهوری آذربایجان محسوب می­ شود.

در مقابل، تهران نیز بر این اعتقاد است حضور و نفوذ روزافزون اسرائیلی­ ها و غربی ­ها در جمهوری آذربایجان، انعکاس ناسیونالیسم ترکی باکو در بخش شمال غرب ایران، اسلام ستیزی و ممنوعیت فعالیت آزاد اسلام­ گرایان (شکل­ گیری پاشنه آشیل شطرنج ژئوپلیتیک شیعی در جمهوری آذربایجان) کاملاً با منافع و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران در تضاد است. در حقیقت، این ادعاها و دیگر ادعاهای موجود درباره فعالیت گروه ­های مخالف ایران در خاک جمهوری آذربایجان باعث شده است نوعی ذهنیت کاملاً منفی بر روند و ماهیت مناسبات طرفین حاکم باشد؛ ذهنیتی که نمود واقعی آن را می­ توان در تنش ­ها و چالش ­های سیاسی اخیر بین تهران - باکو مشاهده کرد.

نکته قابل توجه دیگر، موقعیت ژئوپلیتیکی جمهوری آذربایجان در شطرنج­ ژئواستراتژیکی جهان سیاست است. از این لحاظ که گاهی ممکن است مجاورت یک محور ژئوپلیتیکی با همسایه ­ای که بازیگر ژئواستراتژیکی محسوب می­ شود نتایج و تبعات سیاسی مهمی برای آن بازیگر در پی داشته باشد. این موضوع در مورد ماهیت مناسبات بین ایران - جمهوری آذربایجان نیز کاملاً صدق می­ کند. طبق این دیدگاه، ذهنیت منفی طرفین از یکدیگر در چارچوب این نظم ژئوپلیتیکی (آذربایجان محور ژئوپلیتیکی مکمل ژئواستراتژی غرب- ایران بازیگری ژئواستراتژیک در مقابل غرب)، بزرگ ترین تهدید در مقابل مناسبات ایران - جمهوری آذربایجان محسوب می­ شود. 

همچنین از دید ژئوپلیتیکی، چون جمهوری آذربایجان فاقد استقلال تاریخی است و دولت ملی آن هنوز در مرحله جوانی قرار دارد و به نوعی خود را در انزوای ژئوپلیتیکی می­بیند (آذربایجان از سوی شمال 'روسیه' و غرب 'ارمنستان' احساس تهدید دارد و به ویژه از سوی شرق 'دریا' و جنوب 'ایران' احساس کمک و مساعدت قاطع نمی ­بیند)، بنابراین تکیه ­گاه بقای خود را در خارج از منطقه جستجو می­ کند. بر این اساس درصدد است پیوندهای نظامی و اقتصادی خو را به ویژه با اسرائیل و آمریکا که رقیب یا مخالفان اصلی دولت­ های تهدید کننده آذربایجان محسوب می­ شوند، تقویت نماید. در واقع این موضوع بدین معنی است که دولت جمهوری آذربایجان به دلیل سوابق تاریخی نسبت به مسکو و تا اندازه ­ای تهران بدگمان است و طبیعی است تا مادامی که این بدگمانی حاکم باشد ماهیت مناسبات در بستر تنش ها و چالش­ های سیاسی کاملاً سینوسی خواهد بود.

به طور کلی به نظر می رسد جمهوری اسلامی ایران بهتر است این موضوع را مورد توجه قرار دهد که هر چه قدر در زمینه بهبود مناسبات با آذربایجان کوتاهی شود، زمینه برای حضور قدرتمند اسرائیل در منطقه مهیا خواهد شد. در چنین وضعیتی این جمهوری قطعاً به دالان استراتژیک اسرائیل در قفقاز تبدیل خواهد شد و به تبع منافع و امنیت ملی ایران را مورد تهدید قرار خواهد داد. به عبارت دیگر فاصله ­گیری ما از آذبایجان می­ تواند با تقویت ریشه ­های صهیونیسم در آذربایجان موجب شکل گیری بزرگترین شکاف یا حفره ژئوپلیتیکی در بستر شطرنج ژئوپلیتیک شیعی باشد و این موضوع به هیچ وجه نمی­ تواند به نفع ایران باشد. علاوه بر این از دید روان‌شناسی ژئوپلیتیکی، بر حسب پیوندهای عمیق بین جامعه ایران و جمهوری آذربایجان، می­ توان این جمهوری را به نوعی بازوی استراتژیکی ایران در بطن جغرافیای سی.آی.اس در نظر گرفت که بدون شک، برآیند تعمیق مناسبات سیاسی- اقتصادی طرفین می­ تواند زمینه را برای اتصال ایران به بازارهای سی.آی.اس هموارتر نماید. بر این اساس حضور هر چه بیشتر اسراییل در منطقه منافع ایران را از لحاظ اقتصادی نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد.

بنابراین، واقعیت بسیار مهمی که دستگاه دیپلماسی طرفین نبایستی از آن غفلت بکنند، آن است که عادی ساختن مناسبات بین تهران - باکو از تنش­ ها و چالش­ های سیاسی یا زدودن غبار بی­ اعتمادی از مناسبات طرفین، قبل از همه مستلزم رعایت احترام متقابل در قبال استقلال و منزلت بین ­المللی هر یک از طرفین است. در واقع ایران و آذربایجان می‌توانند حداقل در گام نخست، اجازه دهند تا با اتخاذ سیاست­ های مسالمت­ آمیز و تأکید بر اعتماد متقابل، غبار کنونی در روابط فرو نشیند و پس از آن در چارچوب مکانیزم دیپلماسی و گفتگوهای متقابل درباره حل و فصل جدی موانع موجود تصمیم بگیرند. در حقیقت واکنش­ ها بایستی طوری باشد که هر دو کشور نگرانی های یکدیگر را رفع کنند تا همکاری­ ها را بر بنیان منافع مشترک تقویت نموده و به مرور اختلاف­ ها را مرتفع سازند.


منبع: مرکز پژوهش های علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه

http://fa.merc.ir/%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4/tabid/127/ArticleId/1586/-a-href-http-fa-merc-ir-Default-aspx-tabid-226-a.aspx