مناطق آزاد ترکیه غنیمت بزرگ ژئواکونومیک برای منطقه آزاد ارس

علی ولیقلی‌زاده، پژوهشگر مسائل جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیکی

مناطق آزاد، علی رغم گستره جغرافیایی محدود آنها، با توجه به فلسفه وجودی متمایز و نوع مدیریت ویژه آنها، در صورت بکارگیری سیاست های کارا و اصولی می توانند به عنوان کانون هایی کوچک، اما با نقش آفرینی های کلان اقتصادی در عرصه معادلات ژئواکونومیکی ظاهر شوند (ولی قلی زاده، 1389: 153). این در حالی ا ست که با توجه به پتانسیل های بالایی که در مناطق آزاد وجود دارد، طبیعی است که این نقش آفرینی جنبه های ژئوپلیتیک نیز به خود بگیرد. البته، بحث فوق به این معنی نیست که مناطق آزاد در شکل واحدهای فضایی- سیاسی جدید به صورت مستقل در عرصه های ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک ظاهر می شوند؛ بلکه کاملاً برعکس، نقش آفرینی واحدهای فوق در بطن نقش آفرینی کشورها معنی پیدا می کند. به عبارتی، مناطق آزاد می توانند به عنوان فرصت ها و ابزارهایی با توانایی نقش آفرینی ژئوپلیتیک یا توانایی خلق چشم اندازهای ژئوپلیتیک در خدمت کشورها باشند. به گونه ای که در جهان امروز، وقتی معادلات ژئوپلیتیک و قدرت بین دولت ها مورد بررسی قرار می گیرد، وجهه اصلی سیاست جغرافیایی در عرصه رقابت بین دولت ها، با نقش آفرینی غالب عامل اقتصاد و تجارت آزاد تعریف می شود که از آن با عنوان ژئواکونومی یاد می شود. در دنیای ژئواکونومی و معادلات ژئواکونومیک قدرت ها برتری با کشورهایی است که از تمام پتانسیل های جغرافیایی سرزمین خود برای توسعه و انبساط حوزه فضایی فعالیت های تجاری- اقتصادی استفاده بهینه نمایند. در این راستا، در دنیای رقابت های کنونی می توان از مناطق آزاد، با توجه به فلسفه وجودی و کارکردی آنها به عنوان قلب های زنده و پویای اقتصادهای ملی- منطقه ای و حتی جهانی و نیز از روابط بین آنها به عنوان شریان های اصلی اقتصادهای فوق نام برد. 

مناطق آزاد، در مجموع در چهار سطح مختلف محلی، ملی، منطقه ای و جهانی به ایفای نقش می پردازند که گستره عملکرد، نفوذ و موفقیت آنها در سطوح چهارگانه را کارکردها و میزان موفقیت آن منطقه در تعریف، اجرا و حفظ فلسفه وجودی و کارکردی ویژه آن منطقه مشخص می کند. در حقیقت، وزن ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیک یک منطقه آزاد، قبل از هر چیزی در بستر فلسفه وجودی آن شکل می گیرد. این در حالی است که نقش سیاست و مؤلفه های انسانی در شکل دهی و سازماندهی وزن منطقه آزاد، نسبت به مؤلفه های جغرافیای طبیعی منطقه بیشتر است. البته، این سخن به معنی تأثیرگذاری مثبت و بهینه مؤلفه های انسانی در شکل دهی به وزن منطقه نیست؛ بلکه، مؤلفه های انسانی در بیشتر موارد با جهت دهی خاص خود به فعالیت ها و کارکردهای مناطق آزاد، از گستره عملیاتی و ابعاد متنوع فعالیت های آنها می کاهند. به طور کلی، هر اندازه یک منطقه آزاد از وزن بالای تأثیرگذاری و برد فضایی عملکردی بیشتری برخوردار باشد، فضای بیشتری را تحت پوشش خود قرار خواهد داد (ولی قلی زاده، 1388: 6- 55).

به طور کلی، نقش جغرافیای این مناطق در پیوند اقتصاد داخلی به اقتصادهای منطقه ای، جهانی بهترین توجیه برای نقش ژئواکونومیک این مناطق به شمار می رود. به گونه ای که نقش یک منطقه آزاد در همگرایی و فعالیت های مشترک اقتصادی کشورهای متفاوت، می تواند در شکل گیری صلح و امنیت منطقه ای نیز نقش بارزی ایفا نماید؛ و حتی به شکل گیری و تأسیس یک اتحاد منطقه ای هم بیانجامد.

مناطق آزاد ترکیه و پتانسیل های آنها
مناطق آزاد به عنوان مکان های ویژه ای در داخل کشور اما با اعتقاد به اینکه در خارج از قلمرو گمرکی قرار دارند تعریف می شوند. در این مناطق آیین نامه های قانونی ویژه ای در ارتباط با تجارت خارجی به اجرا در می آیند که در حوزه های مالی و اقتصادی دیگر به چشم نمی خورند و یا به صورت خیلی ضعیف کاربرد دارند. در مناطق آزاد شرایط تجاری کاملاً مناسبی برای توسعه حجم تجارت و صادرات برخی از فعالیت های صنعتی و بازرگانی نسبت به بخش های دیگر کشور ارائه می شود.

تلاش ها برای تاسیس مناطق آزد در ترکیه به سال های نخست شکل گیری جمهوری ترکیه بر می گردد که در آن زمان قوانین متعددی در ارتباط با تأسیس مناطق آزاد در ترکیه به تصویب رسید که این قوانین به دلایلی بویژه برای آن زمان کاربردی نبودند. اما، با تصمیم گیری در 24 ژانویه 1980 مبنی بر لغو سیاست های جایگزینی واردات و تشویق به سوی لیبرال سازی، اقتصاد رونق گرفت و بدین ترتیب مناطق آزاد نیز در بین دیگر سیاست های لیبرال سازی در دستور کار قرار گرفت. در این زمینه، اولین اقدام مثبت با صدور «پروانه تأسیس مناطق آزاد» در سال 1984 حاصل شد که طرح اجرایی آن به تصمیم هیأت وزیران در مورخ 22 سپتامبر 1983 به شماره 7077/83 بر می گردد. شایان ذکر است، مطالعات پایه و قانون شماره 3218 مناطق آزاد در ترکیه از 15 ژوئن 1985 ارجایی شده است.

اولین منطقه آزاد در ترکیه در سال 1987 در مرسین و آنتالیا تأسیس شد. به دنبال آن، مناطق آزاد اژه و فرودگاه آتاتورک استانبول در سال 1990 به بهره برداری رسید. اخیراً نیز در سال 2007، با تشکیل منطقه آزاد جاده ابریشم ساکاریا تعداد مناطق آزاد ترکیه به 21 مورد رسید. در قانون مناطق آزاد ترکیه، اهداف اصلی از تأسیس و بکارگیری مناطق آزاد: افزایش صادرات در جهت سرمایه گذاری و تولید در ترکیه، تسریع در روند ورود سرمایه و تکنولوژی خارجی، کسب سود از اقتصاد به یک سبک منظم اقتصادی و افزایش بهره وری از منابع مالی خارجی و پتانسیل های تجاری ذکر شده است. از زمان تصویب قانون مناطق آزاد در ترکیه مناطق آزاد زیر به بهره برداری رسیده اند:

در کل فعالیت های متعدد صنعتی، دپوسازی، بسته بندی و تجاری در مناطق آزاد ترکیه قابل اجرا هستند. علاوه بر دسترسی آسان به فضای اشتغال، کارگاهی و یا انبارهای دپو به صورت اجاره ای و با شرایط قابل توجه، سرمایه گذاران در تدارک مقدمات فعالیت های خود آزاد هستند. همچنین، شرکت های ترک و خارجی می توانند در فیلدهای مختلفی به فعالیت بپردازند. مناطق آزاد ترکیه مشوق های جذابی از جمله قابلیت برگشت 100% سرمایه و 100% مالکیت خارجی را در اختیار سرمایه گذاران خارجی قرار می دهند و در این زمینه بین شرکت های داخلی و خارجی برحسب مزایای ارائه شده از جانب مناطق آزاد ترکیه هیچ تمایزی وجود ندارد (İGEME, 2008: 2).

تخصص در مناطق آزاد ترکیه بر حسب نیازهای اقتصاد محلی و موقعیت¬ جغرافیایی آنها است (Köksal, 1998: 7). به عنوان نمونه: منطقه آزاد آنتالیا اخیراً در زمینه تجارت و صنایع سبک توسعه یافته است (Tuncer, 1982: 50). در مناطق آزاد آنتالیا و مرسین فعالیت های تجاری، و در منطقه آزاد اژه فعالیت های تولیدی تحت آموزش پیشرفته جای گرفته اند. منطقه آزاد استانبول- تراکیا در زمینه منسوجات و فعالیت های تجاری پیمانکاری طراحی شده است. منطقه آزاد فروگاه آتاتورک استانبول در زمینه منسوجات، پیمانکاری، تجارت الکترونیک و دپوی کالا مشغول به فعالیت است. منطقه آزاد چرم استانبول یک منطقه آزاد تجاری متعلق به بخش خصوصی است که برای تولید چرم، دپو و تجارت شکل گرفته است. منطقه آزاد آدانا- یومورتالیک برای فعالیت های مربوط به صنایع سنگین بوجود آمده است. منطقه آزاد ترابزون، با توجه به نقش آفرینی آن به مانند یک بندر آزاد در جهت حمل و نقل کالاهای ترانزیتی استفاده می شود. مناطق آزاد ارزروم و ماردین نیز به عنوان مدلی برای توسعه منطقه ای در جهت توسعه منطقه جنوب شرق آناتولی احداث شده اند (Çardak, 2002: 36).

در کل، با توجه به تخصص های ویژه و به تبع آن پتانسل بالا در مناطق آزاد ترکیه، مجموع کل تجارت در مناطق آزاد ترکیه در سال 2008 به 5/24 میلیارد دلار رسید که این میزان نسبت به میزان مشابه آن در سال 2007 با 02/0% افزایش همراه است. البته، همزمان با گسترش بحران مالی جهانی، در سال 2009 تجارت خارجی در مناطق آزاد ترکیه نیز با افت چشم گیری همراه بود؛ با گونه ای که در سال فوق مجموع کل تجارت در مناطق آزاد ترکیه با 75/27% کاهش به 7/17 میلیارد دلار رسید. این در حالی است که در نیمه نخست سال 2010، با وجود اینکه هنوز بحران مالی بسیاری از اقتصادهای بزرگ اروپا را با مشکلات بزرگی روبرو کرده است، حجم کل تجارت مناطق آزاد ترکیه با 45/3% افزایش نسبت به میزان مشابه آن در سال 2009 از مرز 10 میلیارد دلار فراتر رفته است. در سال 2008، بخش کشاورزی با 1 میلیارد دلار 08/4%، بخش معدن با 45 میلیون دلار 18/0% و بخش صنعت با 5/23 میلیارد دلار 74/95% از مجموع کل درآمد تجاری مناطق آزاد ترکیه را به خود اختصاص داده اند. شایان ذکر است، در سال 2008، از مجموع 5/24 میلیارد دلار کل تجارت تحقق یافته، 4/11 میلیارد دلار از آن مربوط به واردات و 1/13 میلیارد دلار مربوط به صادرات از مناطق آزاد ترکیه می باشد. در همین سال، 37% از کل تجارت مناطق آزاد ترکیه مربوط به مبادلات تجاری با کشورهای اروپایی، 55/42% با بازارهای داخل ترکیه، 75/4% کشورهای CIS، 49/5% کشورهای شمال آفریقا و خاورمیانه و 07/10% از آن با کشورهای دیگر به ثبت رسیده است. شایان ذکر است، در سال 2008، مناطق آزاد چرم استانبول با 6 میلیارد، اژه با 7/3 میلیارد، فرودگاه آتاتورک استانبول با 5/3 میلیارد و مرسین با 6/2 میلیارد دلار تجارت به ترتیب در رأس مناطق آزاد ترکیه قرار دارند.

علاوه بر آنچه که ذکر شد، در سال 2008، به تعداد 50641 نفر در مناطق آزاد ترکیه در تخصص های مختلف مشغول به فعالیت شده اند که در این زمینه، منطقه آزاد اژه با استخدام 14141 نفر، بورسا با 7255 نفر و مرسین با 6855 نفر به ترتیب در رتبه های اول قرار دارند. همچنین، تا ماه ژوئن سال 2008، در مجموع به تعداد 3711 شرکت در مناطق آزاد ترکیه مشغول به فعالیت هستند که از این میزان به تعداد 3063 شرکت های داخلی و 648 شرکت های خارجی هستند.

اهمیت مناطق آزاد ترکیه برای منطقه آزاد ارس
در دنیای امروز، وقتی معادلات ژئوپلیتیکی و قدرت بین دولت ها مورد بررسی قرار می گیرد، وجهه اصلی سیاست جغرافیایی در عرصه رقابت بین دولت ها، با نقش آفرینی غالب عامل اقتصاد و تجارت آزاد تعریف می شود که از آن با عنوان ژئواکونومی یاد می شود. در دنیای ژئواکونومی و معادلات ژئواکونومیکی قدرت ها، برتری با کشورهایی است که از تمام پتانسیل های جغرافیایی سرزمین خود برای توسعه و انبساط حوزه فضایی فعالیت های تجاری- اقتصادی استفاده بهینه نمایند. در این راستا، در دنیای رقابت های کنونی می وان از مناطق آزاد، با توجه به فلسفه وجودی و کارکردی آنها به عنوان قلب های زنده و پویای اقتصاد ملی- منطقه ای- جهانی و نیز از روابط بین آنها به عنوان شریان های اصلی اقتصاد ملی- منطقه ای- جهانی نام برد. 

در حال حاضر، ترکیه به عنوان قدرت اول اقتصادی در منطقه جنوب غرب آسیا و نیز یکی از اقتصادهای پویای جهان با پتانسیل های تجاری- اقتصادی بسیار بالا، از جمله کشورهایی است که در زمینه احداث و استفاده بهینه از مناطق آزاد از تجارب موفق تری برخوردار است. ترکیه دارای بیست و یک منطقه آزاد است که هر کدام از این مناطق در امر تجارت خارجی این کشور از جایگاه ویژه ای برخوردار هستند. موفقیت مناطق آزاد ترکیه در رسالت آنها به قدری است که مردم این کشور از مناطق آزاد ترکیه به عنوان موتورهای محرکه اقتصاد و تجارت ترکیه نام می برند. از طرفی نیز، تخصص های ویژه مناطق آزاد ترکیه متانسب با نیازهای اقتصاد محلی و نیز موقعیت جغرافیایی مناطق آزاد، نقش آفرینی ژئواکونومیکی ویژه ای را در عملکرد مناطق آزاد در چرخه اقتصاد محلی- ملی و فراملی شکل داده است. این در حالی است که موقعیت ویژه ژئوپلیتیکی- ژئواکونومیکی ترکیه نیز در موفقیت مناطق آزاد آن بی تأثیر نبوده است. ترکیه در محل تقاطع قاره های اروپا، آسیا و آفریقا واقع شده است و همین امر موقعیت مواصلاتی و ارتباطی ویژه ¬ای به این کشور بخشیده است. این کشور بلحاظ موقعیت ژئوپلیتیکی خود در معادلات قدرت های جهانی دارای جایگاه ویژه ای است که از آن به عنوان کشور دروازه ای یاد می شود. بعلاوه، موقعیت کانونی ترکیه در بین فرهنگ های اسلامی- مسیحی، شرقی- غربی، ترکی- فارسی- عربی- روسی و نیز فرهنگ های اروپایی، این منطقه را به نقطه تعامل بین فرهنگ های مختلف تبدیل کرده است. اما، در مقابل، ایران نیز در منطقه بلحاظ موقعیت ژئوپلیتیکی- ژئواکونومیکی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. خصوصاَ، جغرافیای ایران بعد از استقلال جمهوری های ترک در منطقه آسیای مرکزی و جمهوری آذربایجان به عنوان پل ارتباطی بین ترکیه و جمهوری های ترک نقش آفرینی مهمی بر عهده داشته است. قابل توجه اینکه منطقه آزاد ارس نیز در مسیر ارتباطی بین ترکیه و جمهوری های ترک واقع شده است.

  بنابراین، بدون تردید توسعه همکاری ها بین منطقه آزاد ارس و مناطق آزاد ترکیه برای طرفین از مزایایی ژئواکونومیکی ویژه ای برخوردار خواهد بود. در حقیقت، مناطق آزاد ترکیه می توانند به عنوان دروازه ورودی و حلقه اتصال منطقه آزاد ارس با اقتصادهای پیشرفته اروپا، اقتصادهای پویای منطقه مدیترانه و بازارهای منطقه شمال آفریقا نقش آفرینی نمایند. این در حالی است که ترکیه، از یک طرف در مسیر مبادلات تجاری اروپا با آسیا واقع شده است و مانند یک دهلیز ارتباطی تمام جریانات مادی و معنوی از جمله حرکت انسانها، کالاها، فرهنگ ها، اندیشه ها، علوم و مهارت های جدید بشری را از قلب اروپا به سوی آسیا هدایت می کند و از طرف دیگر، عضویت کامل ترکیه در اتحادیه اروپا باعث تحولات عمیقی در فرصت های جاری خواهد بود. شایان ذکر است، منطقه آزاد ارس بلحاظ ژئواکونومیکی در موقعیتی واقع شده است که می توان با بهره گیری از سیاست های کارا و منعطف، بخش عظیمی از جریانات دهلیز ترکیه را از مسیر ارس به سوی آسیا هدایت کرد و از طرف دیگر، می توان بخش گسترده ای از جریانات آسیایی به سوی ترکیه و اروپا را از طریق ارس به مناطق آزاد ترکیه و از طریق آنها به بازارهای اروپا پیوند داد. در حقیقت، مناطق آزاد ترکیه، با توجه به پتانسیل تجاری- اقتصادی- صنعتی بالای ترکیه و نیز تخصص های سطح بالا و موفق در مناطق آزاد، از قابلیت بسیار خوبی، در دل قدرت سیاسی- اقتصادی ترکیه برای نقش آفرینی موفق در معادلات ژئواکونومیکی فراملی و حتی تشکیل یک شبکه اقتصادی و یا کمربند اقتصادی به هم پیوسته در منطقه برخوردارند. این نقش آفرینی حتی می تواند با تعمیق همکاری های اقتصادی، بلحاظ ژئوپلیتیکی نیز نقش آفرین شود. در حال حاضر، نمود این مسئله را می توان در روابط دوجانبه ترکیه با اتحادیه اروپا مشاهده کرد. به عبارتی، بعد از پیوستن ترکیه به اتحادیه گمرک اروپایی، استفاده از پتانسیل های مناطق آزاد برای تعمیق تجارت آزاد بین ترکیه و اروپا در این چارچوب در دستور کار قرار گرفته است و همچنانکه مشاهده می شود، بخش اعظم تجارت خارجی مناطق آزاد ترکیه با کشورهای اتحادیه اروپاست. 

همچنین، با توجه به پیوستگی های عمیق بین ترکیه و جمهوری های آسیای مرکزی- قفقاز و حضور موفق این کشور در این جمهوری ها، توسعه همکاری ها بین منطقه آزاد ارس و مناطق آزاد ترکیه راه را برای حضور گسترده تر این منطقه در جمهوری های فوق هموارتر خواهد ساخت. به عبارتی، مدیران منطقه آزاد ارس می توانند از تجربه مناطق آزاد ترکیه برای حضور در جمهوری های یاد شده استفاده نمایند. در مقابل، وجود منطقه آزاد ارس نیز می تواند به عنوان حلقه ارتباطی مناطق آزاد ترکیه با منطقه قفقاز، آسیای مرکزی، آسیای شرقی، منطقه خلیج فارس و بویژه بازار 70 میلیونی ایران نقش مهمی بر عهده بگیرد. در حقیقت، منطقه آزاد ارس در شمال غرب ایران، دروازه ورودی و ارتباطی ایران با کشورهای CIS، ترکیه و اروپا به شمار می رود. با توجه به موقعیت و وزن ژئوپلیتیکی حساس منطقه شمال غرب برای جمهوری اسلامی ایران، منطقه آزاد ارس می تواند علاوه بر ارتباط ایران با کشورهای مربوطه، به عنوان پل ارتباطی دیگر کشورهای منطقه، بویژه ترکیه- با توجه به پیوستگی های فضایی، زبانی و فرهنگی منطقه آذربایجان با دو حوزه ژئوپلیتیکی ترکیه و قفقاز- آسیای مرکزی- نقش ژئواکونومیکی فرا ملی نیز بر عهده بگیرد. حتی به راحتی می توان این منطقه را به عنوان گرانیگاه تعاملات تجاری- اقتصادی و فرهنگی سه محور ژئوپلیتیکی ایران- کشورهای CIS- و ترکیه تبدیل کرد. البته، نقش آفرینی این منطقه در کریدور ارتباطی شرق- غرب نیز، با توجه به اهمیت ویژه این کریدور در تجارت خارجی ترکیه، به عنوان یک نقطه ارتباطی یا ایستگاه فعالیت های تجاری برای این ترکیه از اهمیت ویژه ای برخوردار خواهد بود. 

با این حال، این اهداف به راحتی مهیا نخواهد بود. بنابراین، لازم است که تمام پتانسیل ها و ظرفیت های همکاری بین منطقه آزاد ارس و مناطق آزاد ترکیه مورد بررسی علمی و کارشناسانه قرار بگیرند تا از پتانسیل های موجود استفاده شود و نیز موانع موجود شناسایی شده و با همکاری طرفین، موانع موجود در جهت توسعه همکاری ها حل و فصل شود. بدیهی است در صورت بکارگیری تدابیر علمی و منطقی، منطقه آزاد ارس در جذب و برقرای روابط عمیق با مناطق آزاد ترکیه از موفقیت های خوبی برخوردار خواهد بود.

منابع
1) سازمان توسعه تجارت ایران (1388)، گزارش کشوری (ترکیه)، تهران: وزارت بازرگانی.
2) ولیقلی زاده، علی و الله وئردی زاده (1389)، نگرشی ژئوپلیتیکی- ژئواکونومیکی بر منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس، فصلنامه علمی- پژوهشی ژئوپلیتیک، ش 18، صص 153- 181.
3) ولیقلی زاده، علی (1388

/ 2 نظر / 25 بازدید
سارا شکری

بسیار زیبا و پرطمطراق بود ای اهل دل. برومند باشید. هو121

بوستان

باسلام مقالات واقعاً علمی و مقیدی دارید . مخصوصاً در مورد مناطق آزاد برای شماآرزوی موفقیت دارم.