نخستین اجلاس شورای همکاری کشورهای ترک زبان در قزاقستان

علی ولیقلی‌زاده، پژوهشگر مسائل جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیکی

  oj851q8o3uxpnuyq7dld.jpg

 فرصت‌های منطقه‌ای و چالش‌های ایران

شهر آلماتی پایتخت پیشین قزاقستان طی روزهای 21- 20 اکتبر میزبان نخستین اجلاس شورای همکاری کشورهای ترک زبان با موضوع همکاری­های اقتصادی بود. این اجلاس در سال­های گذشته تحت عنوان اجلاس مشترک سران کشورهای ترک زبان برگزار می­شد که تایخ برگزاری آن به سال 1992 برمی­گردد که اولین دور آن به میزبانی ترکیه و تورگوت اوزال در شهر آنکارا برگزار شده است. گفتنی است اولین بار پیشنهاد تأسیس شورای همکاری را نورسلطان نظربایف رئیس جمهور قزاقستان در نشست آنتالیا در سال 2006 مطرح کرد. این پیشنهاد در سال 2009 از سوی سران کشورهای آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان و ترکیه در توافق­ نهایی نهمین نشست سران کشورهای ترک زبان در شهر نخجوان در جهت تأسیس یک سازمان جدید بین­المللی گنجانده شد و نهایتاً قراداد تأسیس شورای همکاری در 3 اکتبر 2010 در جریان دهمین نشست سران در استانبول ترکیه به امضا رسید.

هدف از تأسیس این شورا، به نوعی سازماندهی سیاسی- فضایی برای تأسیس اتحادیه ترک است که رسالت اصلی آن تحکیم وحدت و اعتماد متقابل بین ملت­های ساکن در محیط زبانی و فرهنگی مشابه، تقویت همبستگی سیاسی، توسعه همکاری­ها و مناسبات تجاری- اقتصادی، توسعه روابط انسانی و محافظت از میراث تاریخی و فرهنگی جهان ترک اعلام شده است. پیش­بینی می­شود این شورا در جهت تعمیق همکاری­های سیاسی- اقتصادی بین کشورهای ترک زبان همچون اتحادیه عرب، شورای همکاری خلیج فارس یا شورای اروپایی عمل نماید. شورای همکاری ترک اولین نهاد سیاسی- اقتصادی است که با ماهیت سازمان منطقه­ای در سطح کشورهای ترک زبان شروع به فعالیت خواهد کرد.

s53usozj0vc8go4c1ge.jpg

حال این سؤال مطرح است که این همگرایی در بین کشورهای ترک زبان که در فرایند کمال ژئوپلیتیکی قرار دارد، بر حسب اشتراکات فرهنگی موجود بین این کشورها و توانایی نسبتاً خوب اقتصادی آنها، بلحاظ منطقه­ای خالق چه فرصت­هایی برای کشورهای عضو و در مقابل چه نوع چالش­های احتمالی برای ایران خواهد بود؟

از جمله مهمترین دستاوردهای نشست آلماتی می­توان به امضای قرارداد تشکیل شورای بازرگانی ترک اشاره کرد که نخستین اجلاس آن نیز با حضور نمایندگان کشورهای عضو برگزار شد. هدف اصلی از تشکیل شورای بازرگانی ایجاد زمینه مناسب و حقوقی برای تحقق همکاری­های اقتصادی مشترک، تقویت همکاری­های دو جانبه و چند جانبه بر حسب پتانسیل­های مکمل در بین کشورهای عضو اتحادیه و بهبود شرایط و زمینه­های سرمایه­گذاری مشترک بین اعضا می­باشد. بر اساس شاخص­ها و معیارهای کلان اقتصادی، فعلاً علاوه بر اینکه به اعتقاد برخی از کاشناسان مسائل اقتصادی ترکیه پویاترین اقتصاد کنونی جهان را در اختیار دارد، جمهوری آذربایجان و قزاقستان هر دو پویاترین اقتصادهای مجموعه CIS محسوب می­شوند و این موضوع نشان دهنده این است که این مجموعه از پتانسیل اقتصادی بالایی برای همکاری­های مشترک برخوردار است.

بلحاظ ژئواکونومیکی، صرف نظر از هر نوع بحث سیاسی، اگر قبول داشته باشیم که به نوعی مجموعه (ترکیه- آذربایجان- قزاقستان) را می­توان جاده ابریشم انرژی کنونی اوراسیا نامید، بر حسب پتانسیل­های مکمل (آذربایجان و قزاقستان بالاترین ذخایر انرژی حوزه خزر را در اختیار دارند؛ هر دو خواهان انتقال منابع انرژی به بازارهای بین­المللی از مسیر قفقاز و ترکیه هستند و در مقابل ترکیه علاوه بر اینکه خود کاملاً نیازمند منابع انرژی منطقه است، در شبکه انتقال منابع انرژی به اروپا از موقعیت کاملاً ویژه­ای بهره می­برد)، همکاری مشترک در این همگرایی، علاوه بر احیای زیرساخت­های پیشرفت اقتصادی برای تک تک کشورهای عضو می­تواند زمینه­ساز ظهور یک قدرت اقتصادی جدید در قلب اوراسیا باشد. بحاظ ژئوپلیتیکی نیز، هر چند که شاید شروع فعالیت­های شورای همکاری کشورهای ترک زبان در این مرحله زمانی کاملاً تصادفی است و روند پیشین خود را طی می­کند، با این حال شروع فعالیت­ این همگرایی را به نوعی نیز می­توان واکنش مشترک کشورهای ترک زبان خصوصاً ترکیه و جمهوری آذربایجان نسبت به طرح همگرایی اوراسیایی پوتین تلقی کرد. البته، هر چند قزاقستان و قرقیزستان از طرح همگرایی اوراسیایی استقبال کرده­اند، با این حال این دو کشور نیز هیچ تمایلی نسبت به تقویت وابستگی­های دیرین نسبت به روس­ها ندارند و شاید منطقی­ترین ارزیابی و تحلیل از تمایل آنها برای حضور در همگرایی اوراسیایی، شناخت و استفاده به موقع از فرصت­های ژئوپلیتیکی است. از طرف دیگر، استفاده از این موقعیت­ها به قزاقستان که از یک موقعیت ژئواستراتژیکی در آسیای مرکزی برخوردار است این فرصت را می­دهد که خود را به­عنوان یک قدرت منطقه­ای نوظهور معرفی نماید.

در مقابل آنچه که از فرصت­های این همگرایی برای کشورهای عضو بحث شد، لازم به ذکر است که این همگرایی هنوز در مرحله طفولیت به سر می­برد و با مرزهای آرمانی فاصله­های زیادی دارد. شاید بزرگترین نقطه قوت شروع بکار این همگرایی تأکید آن بیشتر بر فعالیت­های مشترک اقتصادی است و در حال حاضر شورای همکاری کشورهای ترک زبان برخلاف تجربه شکست خورده گذشته که منافع اقتصادی را در بستر اشتراکات و فعلیت مشترک فرهنگی (ناسیونالیسم ترکی) جستجو می­کرد، این­بار این مجموعه می­رود تا منافع مشترک فرهنگی را در بستر فعالیت­های مشترک اقتصادی جستجو نماید.

از جمله بزرگترین چالش­های ژئوپلیتیکی پیش روی این همگرایی که شاید نوع تعاملات آنها با روس­ها- چین- ایران در ماهیت فعالیت­های این همگرایی تأثیرگذار باشد این است که در بین کشورهای ترک زبان، هنوز ازبکستان و ترکمنستان برغم حضور تقریباً مستمر و دائمی در نشست سران کشورهای ترک زبان (ازبکستان در سه دوره اخیر نشست سران در آنتالیا، نخجوان و استانبول حضور نداشته است)، از پیوستن به این همگرایی خودداری کرده­اند. گفته می­شود ازبکستان از عملکرد ترکیه در محکومیت تاشکند در سازمان ملل پس از حوادث اندیجان (می 2005) به شدت ناراحت است. از سوی دیگر، آنگونه که کارشناسان تحلیل می­کنند، خودخواهی­های اسلام کریم­اف به او اجازه نمی­دهد که از ابتکار عمل رقیب خود (نورسلطان نظربایف) در تبدیل قزاقستان به یک قدرت منطقه­ای پشتیبانی کند. معمولاً این رقابت ژئوپلیتیکی در تمام سازمان­ها یا اتحاد­ها بین قدرت­های یکسان یا با کمی تفاوت دیده می­شود و می­توان از آن به­عنوان بزرگترین گسل سیاسی- ژئوپلیتیکی پیش روی همکاری­های بین کشوری در اتحادها نام برد. ترکمنستان نیز به دلیل موقعیت حساس ژئوپلیتیکی آن در شمال ایران، در چارچوب سیاست­های کاملاً نامشخص بی­طرفی و همکاری در حوزه انرژی که با کشورهای شرق و غرب، تاکنون تمایل چندانی به عضویت در شورای همکاری کشورهای ترک زبان از خود نشان نداده است.

حال در شرایط موجود و فارغ از فرصت­هایی که این همگرایی می­تواند در بعد منطقه­ای برای کشورهای عضو در بر داشته باشد، بحث بر سر این است که این همگرایی چه نوع چالش­هایی را برای ایران در پی خواهد داشت. یقیناً شروع به فعالیت این همگرایی را نمی­توان برای ایران فرصت تلقی کرد. بعد از فروپاشی اتحاد شوروی، ایران و ترکیه همواره رقیب بزرگ یکدیگر در عرصه نفوذ در آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی بوده­اند. گفتنی است طرح اتحاد کشورهای فارسی زبان نیز در دهه 1990 در مقابل طرح اتحاد جهان ترک مطرح شد. بعد از گذشت دو دهه اگر قبول داشته باشیم که اینک ترک­ها در راه تشکیل شورای همکاری ترک بخشی از چالش­های ژئوپلیتیکی گذشته را پشت سر گذاشته و به سوی کمال ژئوپلیتیکی که نمود فیزیکی آن را باید در همکاری­های مشترک جستجود کرد گام گذاشته­اند، اما طرح ایران برای تقویت همکاری­ها یا ظهور یک قدرت رقیب برای نفوذ در آسیای مرکزی هنوز در مرحله جنینی به سر می­برد. بنابراین، هر چند در جهان اقتصاد کنونی دیگر در حوزه رقابت­ ژئواکونومیکی قطب­بندی­های ایدئولوژیکی چندان تأثیری ندارد و اغلب همگرایی­ها برای سازماندهی و تسهیل مناسبات بین اعضاست، با این حال بدیهی است با روند فعلی ماهیت مناسبات ایران با منطقه و شروع بکار شورای همکاری کشورهای ترک زبان که شاید ابتدایی­ترین فرصت آن برای کشورهای عضو سازماندهی و تسهیل مناسبات بین آنها بویژه با ترکیه باشد، حلقه نفوذ برای ایران در آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی تنگ­تر خواهد شد و الزامی است تا دیر نشده است چاره­ای عملی در این زمینه اتخاذ کردد.

از این گذشته، موضوع تنها شروع بکار شورای همکاری ترک نیست، روس­ها نیز از آن طرف می­خواهند طرح همگرایی اوراسیایی را از سر بگیرند و این وسط، با این روند کنونی تنها سر ایران بی­کلاه خواهد ماند. گفتنی است دورنمای رقابت­های اقتصادی در آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی از شروع یک بازی بزرگ دیگر در سطح منطقه حکایت دارد که بدون تردید شالوده آن بر پایه همگرایی­های اقتصادی ریخته شده است و کلید نقش­آفرینی موفق در این بازی تنها حضور در میدان بازی از راه همگرایی اقتصادی است. بر این اساس، شاید بهترین گزینه برای ایران جهت حضور موفق در این بازی بزرگ آتی احیای همگرایی حوزه خزر باشد که آن نیز قبل از همه مستلزم حل مسائل حقوق دریای خزر می­باشد. امید است شروع بکار شورای همکاری کشورهای ترک زبان تلنگری باشد برای تحرک بیشتر و عمل­گرایانه­تر دستگاه دیپلماسی ایران در حوزه آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی.

منبع: موسسه ابرار معاصر تهران

http://www.tisri.org/default-838.aspx

/ 0 نظر / 24 بازدید