جمهوری آذربایجان: یگانه مکمل ژئواکونومیک منطقه آزاد ارس

علی ولیقلی‌زاده،

پژوهشگر مسائل جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیکی

research1.jpg

پیدایش جمهوری­های آسیای مرکزی و قفقاز از دل اتحاد شوروی در واپسین سال­های قرن بیستم باعث ایجاد مناسبات نوین اقتصادی و سیاسی در هارتلند جغرافیایی اوراسیا گردید که شکل­گیری بازارهای جدید مصرف، از مهمترین ویژگی­های این مناسبات محسوب می­شود. در این میان، جمهوری اسلامی ایران به­عنوان نزدیک­ترین کشور به این جمهوری­های نوظهور، از بیشترین امکان و موقعیت مناسب برای تسخیر هر چه بیشتر بازارهای این کشورها برخوردار بوده است، موقعیتی که به هر دلیل ممکن تاکنون امکان بهره­گیری شایسته از آن بوجود نیامده است؛ البته ناگفته نماند که هنوز هم می­توان با بهره­گیری از استراتژی­های موفق اقتصادی در جهت جبران همین فرصت­های از دست رفته کوشید.

در واقع جمهوری اسلامی ایران برای جبران فرصت­های از دست رفته، از پتانسیل­های خوبی بهره می­برد که یکی از آنها وجود منطقه آزاد تجاری صنعتی ارس در مجاورت مرزهای جمهوری آذربایجان می­باشد. در حال حاضر، این منطقه آزاد در راستای رسالت خود، جمهوری آذربایجان را به­عنوان یکی از کشورهای هدف برگزیده است. به گونه­ای که حتی از جمهوری آذربایجان به­عنوان مهترین کشور هدف منطقه آزاد ارس یاد می­شود. روی همین اصل، در این مقاله سعی بر این است اهمیت ژئواکونومیک جمهوری آذربایجان در چشم­انداز توسعه اقتصادی منطقه آزاد ارس مورد بررسی و تحلیل قرار بگیرد.

جمهوری آذربایجان با مساحت 86600 کیلومتر مربع، مهمترین همسایة شمالی ایران محسوب می­شود و نزدیک به 767 کیلومتر مرز مشترک با ایران دارد. در میان کشورهای قفقاز جنوبی، جمهوری آذربایجان با دارا بودن وسعت بیشتر، جمعیت فراوانتر، منابع انرژی فسیلی، آب و خاک نسبتاً مناسب، بطور بالقوه بیشترین امکان را برای رشد کشور و رسیدن به قدرت ملی بالاتر برخوردار است. جمهوری آذربایجان به­عنوان یکی از همسایگان جمهوری اسلامی ایران و با دارا بودن ویژگی­هایی از قبیل تجانس جمعیتی، قومی و فرهنگی با شمال غرب ایران، در واقع مهمترین همسایة شمالی ایران به شمار می­رود. به گونه­ای که عواملی از قبیل همسایگی، تجانس جمعیتی آذربایجان با شمال غرب ایران، جایگاه ویژه جمهوری آذربایجان به­عنوان دومین کشور با اکثریت جمعیت شیعه در جهان (تجانس مذهبی)، اشتراکات تاریخی و فرهنگی، اشتراک منافع در دریای خزر، وابستگی­های جغرافیایی و ژئوپلیتیکی طرفین، خالق شرایط فوق­العاده­ای برای توسعه همکاری­های مشترک اقتصادی بین ایران و جمهوری آذربایجان است که در این بستر کاملاً مهیا، منطقه آزاد ارس به­دلیل همجواری با جمهوری آذربایجان از موقعیت مناسبی برای تعمیق مناسبات بازرگانی با این جمهوری برخوردار می­باشد.

منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس از دیرباز یکی از مهمترین مناطق مرزی و گمرکی ایران به شمار می­رود. تأسیسات گمرک و ایستگاه راه­آهن جلفا برای انجام تشریفات گمرکی، انبارداری و ترخیص و حمل و نقل سه میلیون تن کالا در سال طراحی و احداث شده و واردات و صادرات ایران با اتحاد جماهیر شوروی و اروپای شرقی و کشورهای اسکاندیناوی (قبل از فروپاشی بلوک شرق) عمدتاً از این طریق انجام می­گرفت. در حقیقت، شهر مرزی جلفا از طریق خط آهن نخجوان، ایروان و تفلیس به جمهوری اکراین و بنادر دریای سیاه وصل  می­شود. این امر و نزدیکی منطقه به دریای سیاه، اهمیت و جایگاه خاصی بلحاظ موقعیت ارتباطی به این شهر بخشیده است. اما، بعد از فروپاشی اتحاد شوروی، با توجه به مشکلات بوجود آمده بین دو جمهوری آذربایجان و ارمنستان و به تبع استمرار بحران قره­باغ در منطقه که عامل اصلی انسداد خطوط مرزی بین آذربایجان و ارمنستان بوده است، همجواری منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس با منطقه خودمختار نخحوان که خود منطقه برونگان جمهوری آذربایجان است و به دور از خاک مادر در انزوای ژئوپلیتیکی و جغرافیایی بسر می­برد، مهمترین محدودیت و مشکل ژئوپلیتیکی منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس را بوجود آورده است. این موضوع در مناسبات اقتصادی بین جمهوری آذربایجان و منطقه آزاد ارس از این حیث حائظ اهمیت زیادی است که اگر این جمهوری بتواند در آینده نزدیک، مشکلات خود را با ارمنستان حل و فصل نماید، با این اقدام و بواسطه از سر گیری ارتباط ریلی بین نخجوان و ایروان، نقش­آفرینی کاملاً مؤثری در توسعه مبادلات تجاری- اقتصادی منطقه آزاد ارس خواهد داشت. یا در صورت تحقق موضوع پیوند خط­آهن ایران، جمهوری آذربایجان و ترکیه از طریق محور جلفا- نخجوان- قارص به یکدیگر که در این اواخر مطرح بوده است، باز فضای جغرافیایی جمهوری آذربایجان از طریق نخجوان و ترکیه رهایی­بخش منطقه آزاد ارس از بن­بست ارتباطی در مسیر شمالی با بنادر دریای سیاه و بازارهای اروپایی که در حال حاضر بزرگترین محدودیت ژئوپلیتیکی منطقه محسوب می­شود، خواهد بود.

از دیگر عوامل ژئوپلیتیکی توجیه اهمیت اقتصادی جمهوری آذربایجان در چشم­انداز توسعه اقتصادی منطقه آزاد ارس می­توان به اشتراکات فرهنگی بین جامعه آذربایجان با جامعه ایران و بویژه گستره جغرافیایی شمال غرب ایران اشاره کرد. جمهوری آذربایجان که یک کشور مسلمان و شیعه است؛ با حدود 9 میلیون نفر جمعیت بزرگترین و پرجمعیت­ترین کشور در منطقه قفقاز است. آذربایجان پیوندهای تاریخی عمیقی با ایران دارد. ایران تقریباً 700 کیلومتر مرز مشترک خاکی با جمهوری آذربایجان دارد که در هر دو طرف آن جمعیت ترک زبان آذری زندگی می­کنند. تاریخ مشترک ایران و جمهوری آذربایجان از عناصر نزدیکی فرهنگی و سیاسی دو کشور است. همسایگی دو کشور، همچون عامل برادری، چیزی نیست که بتوان آن را انکار کرد. روی همین اصل، از دید روان­شناسی ژئوپلیتیکی، با توجه به پیوندهای عمیق فرهنگی بین جامعه ایران و جمهوری آذربایجان، می­توان منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس در مجاورت مرزهای جمهوری آذربایجان را نمودِ نوعی فضای مطمئن حاصل از پیوندهای تاریخی بین دو ملت برای توسعه همکاری­های تجاری- اقتصادی در نظر گرفت که بدون شک، برآیند توسعه همکاری­های اقتصادی حاصل از آن می­تواند در توسعه اقتصادی نخجوان نیز تجلی یابد.

علاوه بر آنچه که ذکر شد، یکی دیگر از مهمترین دلایل توجیهی اهمیت اقتصادی جمهوری آذربایجان در چشم­انداز توسعه اقتصادی منطقه آزاد ارس، پتانسیل اقتصادی بالای اقتصاد نوظهور و پویای این جمهوری و وسعت بازار مصرف آن می­باشد. در حال حاضر، جمهوری آذربایجان در حال پیشروی گام­به­گام در بعد اقتصادی است و چشم­انداز اقتصادی آن بسیار روشن است. آذربایجانی­ها از سال­ها پیش در حال احداث بزرگترین قطب تجاری منطقه تحت عنوان مرکز تجاری خزر در منطقه سومگاییت در نزدیکی باکو در حوزه دریای خزر هستند و به نوعی در صدد تأسیس یک دوبی دیگر در سواحل خزر می­باشند. گفتنی است، با بکارگیری سیاست­های کارآمد اقتصادی، مرکز تجاری خزر، بلحاظ ژئواکونومیک می­تواند سکوی پرتاب منطقه آزاد ارس و حلقه اتصال آن به بازراهای آسیای مرکزی تلقی شود. از این گذشته، اقتصاد جمهوری آذربایجان در دو بخش اصلی قابل ارزیابی است؛ بخش انرژی و بقیه اقتصاد آذربایجان که بخش عمده آن را صنعت و معدن تشکیل می­دهد. در حال حاضر، بخش انرژی که به­عنوان ستون اصلی اقتصاد جمهوری آذربایجان شناخته می­شود، در حجم وسیعی سرمایه­های خارجی را به سوی خود جذب می­کند. این در حالی است که جمهوری آذربایجان با داشتن منابع طبیعی و معدنی غنی دارای کارخانه­های متعدد و صنایع مختلف از جمله تأسیسات پتروشیمی است. همچنی، از جمله صنایع سنگین این جمهوری، صنایع شیمیایی و ماشین­سازی است که از آن به­عنوان پایه صنعتی این جمهوری یاد می­شود. از اینرو، با توجه به تجارب مشترک و دیرین هر دو کشور در صنعت انرژی و دیگر صنایع مرتبط بویژه صنایع پتروشیمی، می­توان با فرصت­سازی بهینه در منطقه آزاد ارس، زمینه­های همکاری و سرمایه­گذاری مشترک بین ایران و جمهوری آذربایجان را فراهم آورد که این امر، علاوه بر توسعه منطقه آزاد ارس، موجب بهره­وری طرفین از تجارب یکدیگر خواهد بود.

همچنین، علی­رغم اینکه حجم کل مبادلات فعلی ایران با جمهوری آذربایجان در مقایسه با کل مبادلات رقبای ایران در منطقه رضایت­بخش نیست، اما در بین کشورهای سی.آی.اس، همواره جمهوری آذربایجان بزرگترین واردکننده اقلام تجاری از ایران بوده است و این در حالی است که تراز تجاری مبادلات همیشه مثبت و به نفع ایران می­باشد. در حقیقت، این موضوع، به طور طبیعی از اهمیت ویژه بازار جمهوری آذربایجان در چشم­انداز توسعه اقتصادی منطقه آزاد ارس حکایت دارد. به بیان دیگر، منطقه آزاد ارس به­عنوان لولای ارتباطی بین ایران و جمهوری آذربایجان، با توجه به تأسیسات قابل توجه گمرک و ایستگاه راه­آهن جلفا از قابلیت هدایت بخش عمده مبادلات تجاری طرفین از مجرای منطقه آزاد برخوردار است و این امر علاوه بر تحقق مبادلات تجاری بین دو کشور، می­تواند موجب توسعه و سودآوری منطقه باشد.

نهایتا، موضوع دیگری که می­توان از آن در توجیه اهمیت اقتصادی جمهوری آذربایجان در چشم­انداز توسعه اقتصادی منطقه آزاد ارس بحث کرد، اهمیت ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیک جغرافیایی جمهوری آذربایجان در منطقه است. با توجه به اینکه جمهوری آذربایجان بلحاظ موقعیت ژئوپلیتیکی آن در منطقه­ای واقع شده است که در آنجا تمدن جهان اسلام و جهان مسیحیت با یکدیگر اصطکاک فضایی دارند، پل ارتباطی آسیای مرکزی (هارتلند اوراسیا) با اروپا و جهان غرب محسوب می­شود، بلحاظ منابع انرژی کشوری غنی است و به دلیل عبور خطوط مهم انتقال انرژی از فضای جغرافیایی آن، در عرصه انتقال منابع انرژی به بازارهای جهانی از اهمیت ویژه­ای برخوردار است، بنابراین، به راحتی می­توان حدس زد که تعمیق روابط با چنین فضای جغرافیایی، با چه مزیت­هایی می­تواند برای منطقه آزاد ارس به همراه باشد. در حقیقت، بخش عمده اهمیت این فضا برای قدرت­های برتر از وجود چنین موقعیت برجسته­ نشأت می­گیرد و در حال حاضر، جذب موفق سرمایه­های خارجی در جمهوری آذربایجان بیشتر تحت تأثیر این عامل قرار دارد.

در مجموع، با توجه به نتایج حاصل از این بحث، در بین کشورهای پیرامونی بویژه کشورهای قفقاز جنوبی، علاوه بر اینکه از دید ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک فضای جغرافیایی جمهوری آذربایجان از طریق نخجوان، بهترین و اقتصادی­ترین مسیر برای جبران محدودیت ارتباطی منطقه آزاد ارس در جهت شمال با بنادر دریای سیاه محسوب می­شود، واقعیت­های ژئوپلیتیکی جمهوری آذربایجان من­جمله: همسایگی آن با ایران، اشتراکات عمیق فرهنگی و تاریخی آن با ایران، وابستگی و تعلقات فضایی- جغرافیایی بین دو کشور، جایگاه ویژه آذربایجان در منطقه به­عنوان دومین کشور با اکثریت جمعیت شیعه، پتانسیل نسبتاً بالای اقتصاد پویا و نوظهور آذربایجان، ماهیت کیفی و کمی حاکم بر روابط تجاری ایران با جمهوری آذربایجان و در کل اهمیت ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیک این جمهوری در منطقه باعث شده که این جمهوری در چشم­انداز توسعه اقتصادی منطقه آزاد ارس از اهمیت اقتصادی ویژه­ای برخوردار برخوردار باشد. در واقع بلحاظ ژئواکونومیکی، جمهوری آذربایجان با توجه به پتانسیل نسبتاً بالای اقتصادی پویا و نوظهور آن می­تواند سکوی پرتاب منطقه آزاد ارس و حلقه اتصال آن با بازراهای تجاری – اقتصادی سی.آی.اس تلقی شود. همچنین، بلاحاظ روانشناسی ژئوپلیتیکی، با توجه به ماهیت روابط تجاری ایران با جمهوری آذربایجان که تراز تجاری آن مثبت و به نفع ایران است، می­توان نوعی حس اطمینان قبلی در تعمیق روابط منطقه آزاد ارس با جمهوری آذربایجان را متصور شد که کاملاً می­تواند در توسعه کارکردی منطقه آزاد ارس مؤثر باشد. علاوه بر این، منطقه آزاد ارس در مجاورت مرزهای جمهوری آذربایجان برای ارتباط این جمهوری در مسیر شمال- جنوب و نیز ارتباط دوجانبه بین بدنه اصلی و بخش برونگان آذربایجان در حکم دروازه ارتباطی عمل می­کند. در حقیقت، این موضوع از اهمیت ویژه این منطقه برای جمهوری آذربایجان حکایت دارد و می­تواند به صورت قابل قبول در تعمیق ارتباطات بین منطقه آزاد ارس با جمهوری آذربایجان و تسریع در روند جذب سرمایه­های آذربایجانی در منطقه آزاد ارس نقش­آفرین باشد.

منبع: دبیرخانه مناطق آزاد

 http://www.freezones.ir/Default.aspx?tabid=346&articleType=ArticleView&articleId=4072

/ 1 نظر / 10 بازدید
محب ولایت

بسم الله الرحمن الرحیم اللهم صلی علی محمد و آل محمد و عجل فرجهم [قلب] سلام علیکم[لبخند] [گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل] [گل]امام باقر عليه السلام فرمودند: [گل] [گل]اسلام بر پنج چيز استوار است، برنماز و زكات و حج و روزه و ولايت (رهبرى اسلامى).[گل] [گل] [گل] [گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل][گل]