بررسی و مطالعه جایگاه و مزیت اقتصادی ایران برای کشورهای CIS و نیازهای عمده آن

علی ولیقلی‌زاده، پژوهشگر مسائل جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیکی

 

چکیده

بعد از فروپاشی اتحاد شوروی، با توجه به خلاء ژئوپلیتیکی ایجاد شده در منطقه، این منطقه خالق فرصت­های قابل توجه ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی برای قدرت­های منطقه و قدرت­های برون منطقه­ای شد. در این بین، همواره از ایران به­عنوان یکی از قدرت­های منطقه، و دارای قدرت نفوذ و توان نقش­آفرینی ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی بالا در منطقه یاد شده است. این در حالی است که هیچ وقت در ایران، فرصت­ها و جایگاه اقتصادی ایران برای کشورهای مستقل مشترک المنافع به صورت جامع و کاملاً علمی مورد بررسی قرار نگرفته و بیشتر مطالعات صورت گرفته همواره به دلایل سیاسی با اغراق­گویی و یا نادیده گرفتن برخی از واقعیت­های منطقه همراه هستند. درهمین راستا، در این تحقیق، با طرح شش فرضیه: جایگاه و مزیت اقتصادی ایران برای کشورهای CIS به شدت با موقعیت جغرافیایی طرفین در ارتباط است؛ جمهوری اسلامی ایران و کشورهای CIS مکمل ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک هم هستند؛ جایگاه و مزیت اقتصادی ایران برای کشورهای CIS بیشتر به خاطر عوامل سیاسی (حضور بازیگران منطقه­ای و فرامنطقه­ای) تنزل پیدا کرده است؛ روابط اقتصادی ایران با کشورهای CIS تا حد زیادی متأثر از عوامل تاریخی و فرهنگی است تا عوامل سیاسی؛ وجود سازمان­های منطقه­ای مانند اکو و شانگهای. در تقویت جایگاه و منزلت اقتصادی ایران در بین کشورهای CIS مؤثر بوده است؛ و نیز جایگاه و منزلت اقتصادی ایران برای کشورهای CIS ارتباط مستقیمی با واقعیتهای ژئوپلیتیکی منطقه دارد.، سعی شده است ضمن شناسایی جایگاه و مزیت اقتصادی ایران برای کشورهای CIS، شناسایی عوامل تأثیرگذار بر اهمیت و جایگاه اقتصادی ایران برای کشورهای CIS، شناسایی فرصت­ها و تنگناهای اقتصادی ایران برای کشورهای CIS، و نیز شناسایی ظرفیت­ها و نقش منطقه آزاد تجاری صنعتی ارس- به­عنوان دروازه ورودی ایران به منطقه قفقاز، آسیای مرکزی و دیگر کشورهای CIS- در تعامل ایران با جبهه شمالی جایگاه اصلی ژئواکونومیکی ایران در قبال کشورهای CIS مورد بررسی و تحلیل علمی قرار گیرد.

با این حال، با توجه به نتایج تحقیق، علیرغم اینکه پتانسیل­های اقتصادی ایران از یک طرف و از طرف دیگر ضعف اقتصادی کشورهای تازه استقلال یافته و موقعیت محصور آنها در خشکی کوچک­ترین بهانه طرفین برای برقراری روابط از نوع همکاری­های گسترده تجاری- اقتصادی می­باشد، در حال حاضر واقعیت­های ژئوپلیتیکی و سیاسی حاکم بر منطقه و نیز روند موجود در روابط ایران با کشورهای CIS به هیچ وجه با بسیاری از کدهای ژئوپلیتیکی تعریف شده در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران نمی­خواند. درهمین راستا، با توجه به واقعیت­های موجود، بعد از فروپاشی اتحاد شوروی، به نظر می­رسد که ایران نتوانسته است جایگاه ویژه­ای بلحاظ سیاسی- اقتصادی برای خود در منطقه تعریف نماید. درهمین راستا، علیرغم وابستگی­های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی بین ایران و کشورهای مستقل مشترک­المنافع، با توجه به روند موجود و نیز انزوای ژئوپلیتیکی ایران در منطقه بدلیل اقدامات ایالات متحده، بعید بنظر می­رسد که ایران به این زودی و با توجه به رویکردهای سیاست خارجی جاری بتواند توازن ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی لازم برای احقاق منافع ملی خود را بدست آورد. به عبارت دیگر، بررسی و تحلیل مبادلات بازرگانی ایران با کشورهای CIS حاکی از این است که روند جاری در روابط تجاری- اقتصادی ایران با این کشورها بلحاظ منطق ژئواکونومیکی از جایگاه مناسبی برخوردار نیست. در واقع، تعبیر ساده ژئواکونومیکی از روابط تجاری- اقتصادی ایران با کشورهای CIS، انقباض در گستره جغرافیایی قدرت اقتصادی ایران در منطقه و به تبع آن کاهش قدرت رقابت و نقش­آفرینی­های سیاسی- اقتصادی آن در عرصه معادلات ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی منطقه می­باشد.

شایان ذکر است که روش مورد نظر برای انجام این تحقیق روش توصیفی- تحلیلی است که از نوع تحلیل ثانوی می­باشد.

واژگان کلیدی: ایران، کشورهای مستقل مشترک­المنافع، ژئوپلیتیک، ژئواکونومی، اقتصاد.

/ 0 نظر / 41 بازدید