منطقه آزاد ارس از نگاه واقعیت های ژئوپلیتیکی- ژئواکونومیکی

علی ولیقلی‌زاده، پژوهشگر مسائل جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیکی

mfx585eq4nrlfc7g547g.jpg

منطقه آزاد ارس در محدوده جغرافیایی شمال غرب ایران یکی از مناطق آزاد تجاری- صنعتی ایران محسوب می­شود که در حال حاضر در ابتدای رسالت کارکردی خود قرار دارد. این منطقه در حال حاضر، حوزه عملیاتی خود را در عرصه صادرات، واردات و ترانزیت کالا و خدمات بیشتر در حوزه جغرافیایی کشورهای قفقاز، ترکیه و آسیای مرکزی تمرکز داده است و با توجه به موقعیت جغرافیایی منطقه، از پتانسیل­های بالایی برای توسعه سطح عملکردی خود در بین مناطق پیرامونی برخوردار می­باشد. در این زمینه، می­توان به پیوستگی­های ژئوپلیتیکی (فرهنگی، تاریخی، قومی، زبانی، امنیتی و ..) منطقه شمال غرب ایران با حوزه­های پیرامونی و نیز موقعیت ژئواکونومیکی منطقه شمال غرب ایران به­عنوان دهلیز کریدورهای ارتباطی شمال- جنوب و شرق- غرب اشاره کرد که منطقه آزاد ارس بر اساس فلسفه وجود خود، در قلب جغرافیایی این حوزه می­تواند از نقش­آفرینی­های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی بالایی برخوردار باشد.

به عبارتی، منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس در محدوده شمال غرب ایران، علاوه بر اینکه دروازه ورودی و ارتباطی ایران با کشورهای CIS به شمار می­رود، با توجه به موقعیت و وزن ژئوپلیتیکی حساس منطقه شمال غرب برای جمهوری اسلامی ایران، می­تواند علاوه بر ارتباط ایران با کشورهای مربوطه، به­عنوان پل ارتباطی دیگر کشورهای منطقه بویژه ترکیه- با توجه به پیوستگی­های فضایی، زبانی و فرهنگی منطقه آذربایجان با دو حوزه ژئوپلیتیکی ترکیه و قفقاز- آسیای مرکزی- نقش ژئوپلیتیکی فرا ملی نیز بر عهده بگیرد. بنابراین، این منطقه را می­توان به­عنوان گرانیگاه تعاملات تجاری- اقتصادی و فرهنگی سه محور ژئوپلیتیک ایران- کشورهای CIS- و ترکیه در نظر گرفت. در واقع، این منطقه، اگر به شکل یک منطقه آزاد واقعی اداره شود، و به تعبیری اگر فلسفه وجودی مناطق آزاد به طور کامل در این منطقه به اجرا درآید، علیرغم وجود یک سری محدودیت­های ژئوپلیتیکی در محیط پیرامونی، منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس می­تواند بلحاظ کارکردهای تجاری- فرهنگی نقش­آفرینی ویژه­ای در عرصه تعاملات محیط­های پیرامونی آن داشته باشد.

در همین راستا، در این مقاله سعی شده است نقش منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس در شمال غرب ایران، با توجه به واقعیت­های ژئوپلیتیکی (پیوستگی­ها و وحدت فضایی، زبانی، فرهنگی و به عبارتی پیوستگی­های ژئوپلیتیکی منطقه آذربایجان ایران با حوزه­های ژئوپلیتیکی قفقاز، آسیای مرکزی و آناتولی) به­عنوان دروازه ورودی و ارتباطی ایران با کشورهای CIS و نیز پتانسیل­های ژئواکونومیکی منطقه به­عنوان گره­گاه ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی منطقه مورد بررسی و مطالعه قرار گیرد.

ویژگی­های ژئوپلیتیکی منطقه

ارتباط و پیوستگی فضایی- جغرافیایی با منطقه ژئوپلیتیکی قفقاز

مهمترین ویژگی ژئوپلیتیکی منطقه جلفا  و به عبارت دیگر منطقه شمال غرب ایران، همجواری آن با منطقه ژئوپلیتیکی قفقاز می­باشد. اهمیت این مسئله وقتی دوچندان می­شود که ما به این واقعیت توجه داشته باشیم این منطقه بعد از فروپاشی اتحاد شوروی، با توجه به واقعیت­های ژئوپلیتیکی آن (بویژه مسائل قومی- نژادی و محصور بودن در خشکی) یکی از ناامن­ترین مناطق دنیا بوده است. البته، همجواری منطقه با قفقاز هم می­تواند فرصت باشد و هم تهدید. با این وجود، در صورت استفاده از منطق جغرافیای سیاسی در معادلات منطقه می­توان تهدیدات موجود را به فرصت تبدیل کرد. با توجه به اینکه منطقه قفقاز در مسیر کریدور ارتباطی شمال- جنوب و غرب- شرق (طرح ارتباطی تراسیکا) قرار گرفته، مرز تلاقی دو تمدن بزرگ اسلامی و مسیحی بشمار می­رود، دروازه ورودی قدرت­های بزرگ به منطقه آسیای مرکزی محسوب می­شود، تنها گستره ارتباط فضایی دو گستره بزرگ جهان ترک (ترکیه و کشورهای ترک آسیای مرکزی) است و نیز وجود منابع درخور توجه زیرزمینی در این منطقه و دیگر مزیت­های ژئوپلیتیکی- ژئواکونومیکی بویژه پیوستگی فرهنگی- فضایی شمال غرب ایران با منطقه، بنابراین، منطقه آزاد تجاری- اقتصادی ارس بدلیل همجواری با این منطقه می­تواند خالق فرصت­های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی ممتاز و بی­شماری برای ایران و منطقه باشد. البته، واقعیت­های ژئوپلیتیکی منطقه قفقاز تنها به مزیت­های آن محدود نمی­شود. لازم بذکر است در صورت برخورد نامناسب با مسائل جاری منطقه، ناامنی موجود در منطقه می­تواند فرصت­های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی آن را نیز خنثی سازد. همچنین، با توجه به ویژگی­های خاص جغرافیای سیاسی ایران بویژه تمرکز شدید فرهنگی، اقتصادی و سیاسی و اینکه منطقه شمال غرب ایران با بخش قابل­توجهی از منطقه قفقاز دارای تجانس قومی- زبانی است و به تعبیری منطقه شمال غرب ایران در ورای مرزهای سیاسی ایران، دارای عقبه فضایی است، بنابراین، درصورتی که سیاست­های حکومتی در جمهوری اسلامی ایران به سوی تمرکززدایی پیش نرود، شاید در آینده نه چندان دور، خود این منطقه به دلایل بروز ملی­گرایی باعث ایجاد ناامنی برای منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس باشد (ولی­قلی­زاده، 1388: 476). همچنین، علیرغم اینکه همجواری منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس با قفقاز در سطح منطقه­ای می­­تواند حامل فرصت­های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی فراوانی برای ایران و منطقه باشد، در سطح محلی همجواری منطقه آزاد ارس با منطقه خودمختار نخحوان که خود منطقه برونگان جمهوری آذربایجان است و به دور از خاک مادر در انزوای ژئوپلیتیکی و جغرافیایی بسر می­برد، مهمترین محدودیت و مشکل ژئوپلیتیکی منطقه آزاد تجاری- اقتصادی ارس را بوجود آورده است.

قرار گرفتن در کانون جغرافیایی مناطق ژئوپلیتیکی آسیای مرکزی، قفقاز، آناتولی، و خاورمیانه

منطقه اوراسیا به­عنوان مهمترین گستره قدرت جهانی از مناطق ژئوپلیتیکی متعددی با ویژگی­ها و قابلیت­های ژئوپلیتیکی متفاوتی تشکیل شده است که هر کدام از این مناطق با توجه به ویژگی­های ژئوپلیتیکی و ژئوالونومیکی خود نقش ویژه­ای در عرصه رقابت­های جهانی بر عهده دارد. در حال حاضر، از جمله مهمترین مناطق ژئوپلیتیکی اوراسیا و به عبارتی جهان سیاسی، مناطق ژئوپلیتیکی آسیای مرکزی، منطقه قفقاز، آناتولی، و خاورمیانه هستند که منطقه آزاد تجاری ارس (منطقه شمال غرب ایران) در گستره جغرافیایی ایران در کانون جغرافیایی مناطق یاد شده قرار گرفته است که این ویژگی، در صورت استفاده منطقی و جغرافیایی می­تواند مزیت ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی ویژه­ای برای ایران فراهم آورد. به عبارتی، این موقعیت حساس نشان دهنده ظرفیت­های بالای ایران برای ایفای نقش ژئوپلیتیکی در مناطق یاد شده می­باشد.

ttj1d32cz0xjcydq0dg.jpgبعلاوه، ویژگی­های جغرافیای سیاسی این منطقه شامل همجواری فضایی آن با مناطق یاد شده و برخورداری از فرهنگ مشترک و به عبات دیگری، اسلامی بودن این مناطق و نیز تجانس ویژگی­های جمعیتی و قومی- زبانی این منطقه با بیشتر مردمان قفقاز، آناتولی و آسیای مرکزی این منطقه را به حلقه ارتباط بین مناطق ژئوپلیتیکی یاد شده تبدیل کرده است. شایان ذکر است، این منطقه با توجه به تجانس ویژگی­های جمعیتی آن با منطقه آناتولی، قفقاز و آسیای مرکزی (خصوصاً با توجه به اینکه خاک ارمنستان به دلایل سیاسی ارتباط بین ترکیه و دیگر کشورهای ترک را قطع کرده است) می­تواند به­عنوان حلقه اتصال جهان ترک نیز عمل نماید.

هیدروپلیتیک رودخانه مرزی ارس

رودخانه ارس با توجه به جغرافیای سیاسی ویژه آن به­عنوان یکی از مهمترین رودخانه­های مرزی و نیز رودخانه­های بین­المللی شناخته می­شود. این رودخانه علاوه بر اینکه مرز بین ایران و جمهوری­های آذربایجان و ارمنستان و نیز منطقه خودمختار نخجوان را تشکیل می­دهد، در منتهی­الیه غربی آن در کشور ترکیه و ارمنستان و در منتهی­الیه شرقی آن کاملاً در جمهوری آذربایجان جریان دارد. در مجموع، با توجه به گذشته تاریخی این منطقه و بهره­برداری مشترک و مساوی از منابع آب رودخانه ارس هم در زمان اتحاد شوروی و هم بعد از استقلال جمهوری­های جبهه شمالی رود ارس، روند هیدروپلیتیک این رودخانه، روند مثبت و مبتنی بر همکاری­های فنی، اقتصادی، کشاورزی، آبیاری و ... بوده و تقریباً مناقشه و منازعه قابل­توجهی بر سر مسائل رودخانه مهم مرزی ارس بین طرفین حادث نشده است و اگر اختلافاتی بر سر مسایل این رود پیش آمده با گسترش و تعمیق مناسبات و با انعقاد موافقتنامه­های مختلف حل و فصل گردیده است.

بنابراین، با توجه به ژئوپلیتیک همکاری بین کشورهای منطقه بر سر استفاده مشترک و برابر از منابع آبی رودخانه ارس، مشاهده می­شود که این رودخانه مرزی و بین­المللی خود به خود زمینه­ساز پیشنیازهای ژئوپلیتیکی برای همکاری­های ژئواکونومیکی و استراتژیکی در منطقه است. با این حال، این امر به معنی این نیست که ژئوپلیتیک همکاری حاکم بر منطقه برای همیشه باقی بماند. در واقع، با این دیدگاه که واقعیت­های ژئوپلیتیکی واقعیت­های پایداری نیستند، بنابراین، با توجه به برداشت­های روزافزون ترکیه و ارمنستان در بخش­های بالادست رودخانه و نیز اینکه ایجاد سازمان منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس در منطقه نیاز منابع آبی منطقه را بیش از پیش بالا خواهد برد، و مهمتر از همه اینکه، این رودخانه با توجه به اینکه یکی از شاخه­های اصلی رود کورا محسوب شده و در هیدروپلیتیک کورا از جایگاه ویژه­ای برخوردار است، نمی­توان آینده هیدروپلیتیک منطقه و رودخانه ارس را مثبت و مبتنی بر ژئوپلیتیک همکاری تلقی کرد (ولی­قلی­زاده، 1388: 477). بنابراین، اهمیت این مسئله به قدری است که در صورت عدم بکارگیری تمهیدات لازم می­تواند به­عنوان یکی از محدودیت­های ژئوپلیتیکی فرا روی فعالیت­های اقتصادی منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس ایفای نقش نماید. شایان ذکر است، با توجه به پیشرفت­های اقتصادی جمهوری آذربایجان و به تبع آن طرح­های اقتصادی و صنعتی در دست مطالعه در این جمهوری و نیز افزایش جمعیت منطقه بدلیل شکوفایی اقتصادی آن (هم در کناره شمالی و هم جنوبی) نیاز به منابع آبی منطقه افزایش خواهد یافت.

مهممترین ویژگی­های ژئواکونومیکی منطقه

اهمیت جلفا (منطقه آزاد ارس) در شبکه ترانزیتی منطقه

قرن بیست و یکم قرن تحولات شگرف در عرصه­های گوناگون زندگی بشر است. قرن به وقوع پیوستن دگرگونی­های پرشتاب در علوم و فن­آوری و ابزارهای نوین ارتباطی است. بدیهی است این همه جز در سایه گسترش و توسعه تجارت به منظور فراهم آوردن سرمایه لازم میسر نمی­باشد. از این رو بی سبب نیست که جهانی شدن تجارت، ‌مبادلات بین­المللی کار، ‌خدمات و گردشگری مدتهاست که همزمان و همراستا بااین تحولات روند رو به رشد خود را طی می­کند. در این میان صنعت حمل و نقل بعنوان یکی از زیرمجموعه­های مهم مقوله ارتباطات از بخش­های زیربنایی و مهم اقتصاد هر جامعه محسوب می­شود. این صنعت علاوه بر تحت تأثیر قراردادن فرایند توسعه، خود نیز در جریان توسعه دچار تحول می­شود و با خارج شدن از مفهوم صرفأ درون مرزی، به شرط آنکه ازمکانیزم اجرایی صحیحی برخوردار باشد، می­تواند بعنوان عاملی مؤثر در توسعه تجارت و تثبیت قیمت­ها، توسعه منابع کمیاب، افزایش رقابت، ‌توزیع مناسب و بهینه نیروی کار و نیز گسترش و توسعه صنعت گردشگری ظاهر شود. بهمین علت اهمیت این صنعت در اقتصاد ملی تا به آنجاست که بسیاری از صاحبنظران آن را بعنوان پلی برای رسیدن به توسعه پایدار معرفی می­کنند (سایت رسمی گمرک ج. ا. ایران، 1383).

در این راستا، با توجه به ویژگی­های ژئوپلیتیکی منطقه، منطقه شمال غرب ایران و بویژه منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس بدلیل موقعیت ویژه جغرافیایی آن در کانون راه­های ارتباطی و مواصلاتی منطقه قرار گرفته است. در حال حاضر، بزرگترین مزیت ژئواکونومیکی منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس قرار گرفتن آن در گستره جغرافیایی کریدورهای ارتباطی شمال- جنوب و شرق- غرب می­باشد که از این طریق می­تواند به­عنوان پل ارتباطی و حلقه اتصال اقتصاد داخل با محیط پیرامونی و نیز حلقه اتصال و کانون رقابت و شکوفایی اقتصادهای پیرامونی و به تبع آن اقتصاد داخلی، ایفای نقش نماید. در واقع، این منطقه می­تواند کانون تلاقی و رقابت بین اقتصادهای غرب- شرق و شمال- جنوب منطقه جغرافیایی ارواسیا باشد. در این منطقه جلفا به دلیل موقعیت مرزی و همجواری ﺁن با جمهوری خودمختار نخجوان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار می‌باشد. د واقع؛ با وجود موانع طبیعی رشته کوه­های قراداغ و گردنه دره‌دیز، محور جلفا- مرند هنوز هم بهترین محور ارتباطی قسمت­های مرکزی ایران با مناطق برون مرزی است. علاوه بر این، راه­آهن جلفا- تبریز تنها مسیر ریلی ارتباطی ایران و به طورکلی منطقه آسیای جنوبی از طریق منطقه قفقاز با شبکه ریلی فدراسیون روسیه و اروپاست که از زمان فروپاشی شوروی به سبب درگیری­های قره‌باغ کوهستانی به حالت تعلیق درآمده است.

مزیت‌های اقتصادی جلفا (منطقه آزاد ارس) در زمینه صادرات و واردات

با توجه به موقعیت جغرافیایی و پیشینه تاریخی این منطقه در زمینه تجارت و بازرگانی با کشورهای همجوار، تردیدی درباره موفقیت منطقه آزاد تجاری- صنعتی ارس در بحث توسعه اقتصادی تجاری بازرگانی و صنعتی وجود ندارد، چرا که این منطقه مانند بیشتر مناطق آزاد کارهای تجاری- بازرگانی خود را از صفر شروع نکرده و در این زمینه، قبل از فروپاشی شوروی، جلفا یکی از دروازه­های مهم حیات اقتصادی ایران بشمار می­رفت. بعد از فروپاشی شوروی و دوره گذار ژئوپلیتیکی در عرصه قدرت جهانی، این منطقه علیرغم محدودیت­های ژئوپلیتیکی بوجود آمده (شکست قدرت اقتصادی جبهه شملی ایران و مهمتر از همه مسدود شدن راه­های مواصلاتی منطقه با جبهه شمالی بدلیل درگیری­ و پیدایش مسائل ژئوپلیتیکی لاینحل بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان در منطقه قره­باغ کوهستانی)، همچنان اهمیت تجاری- اقتصادی خود را برای ایران و کشورهای منطقه حفظ کرده است.

در این زمینه، امکانات و زیرساخت­های موجود در جلفا (بویژه مزیت­های ترانزیتی و فضاهای موجود برای انبار و نگاهداری کالاهای صادراتی و واردات

/ 0 نظر / 20 بازدید